Khi nào trọng tài được check VAR là câu hỏi khiến anh em fan bóng đá tranh cãi nảy lửa sau mỗi cuối tuần, đặc biệt là khi đội nhà mất oan một bàn thắng hay phải nhận một quả phạt đền vô lý. Công nghệ Video Assistant Referee ra đời để mang lại công bằng, nhưng đôi khi sự im lặng của phòng VAR hay quyết định của trọng tài chính sau khi xem lại màn hình lại càng gây thêm bức xúc. Để hiểu rõ vấn đề, chúng ta cần nắm được luật chơi của chính VAR, được quy định bởi IFAB, chứ không phải cứ thấy sai là trọng tài có quyền chạy ra xem lại.
Nguyên tắc cốt lõi của VAR: “Lỗi rõ ràng và hiển nhiên”
Đây là triết lý nền tảng, là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của tổ VAR. Không phải mọi lỗi, mọi pha va chạm đều được “mổ băng”. VAR chỉ can thiệp khi và chỉ khi trọng tài chính trên sân đã mắc một “sai lầm rõ ràng và hiển nhiên” (Clear and Obvious Error).
“Lỗi rõ ràng” được hiểu như thế nào?
Hãy tưởng tượng thế này: nếu 10 người xem lại pha quay chậm và 9 người đồng ý rằng trọng tài đã sai, đó có thể coi là một lỗi rõ ràng. Nó phải là một tình huống trắng đen, không phải là một pha 50/50 mà mỗi người có một góc nhìn. Ví dụ, một cầu thủ việt vị cả mét mà trọng tài biên không phất cờ, hoặc bóng chạm tay trong vòng cấm rành rành mà trọng tài cho qua.
Ai là người có tiếng nói cuối cùng?
Luôn là trọng tài chính trên sân. Tổ VAR trong phòng kín chỉ đóng vai trò tư vấn, họ giống như những “trợ lý ảo” phát hiện ra vấn đề và thông báo: “Này ông, có vẻ ông bỏ lỡ pha này, xem lại đi”. Quyết định cuối cùng, sau khi tham khảo (hoặc không), vẫn thuộc về người cầm còi trên sân.
Tại sao VAR không check mọi tình huống phạm lỗi?
Vì mục tiêu của IFAB không phải là tạo ra một trận đấu hoàn hảo 100% không sai sót. Làm vậy sẽ khiến trận đấu bị cắt vụn, mất đi cảm xúc và sự trôi chảy. VAR chỉ tồn tại để sửa chữa những sai lầm trầm trọng, có khả năng thay đổi cục diện trận đấu, chứ không phải để bắt lỗi từng pha ném biên sai hay phạt góc không chính xác.
Bốn trường hợp VAR được phép can thiệp
Theo luật của IFAB, VAR chỉ được “lên tiếng” trong 4 trường hợp cụ thể sau đây. Ngoài 4 trường hợp này, dù trọng tài có sai mười mươi, VAR cũng không được phép can thiệp.
Bàn thắng và các lỗi trước khi ghi bàn
Đây là trường hợp phổ biến nhất. VAR sẽ kiểm tra lại tất cả các bàn thắng để đảm bảo tính hợp lệ.
- Lỗi việt vị: Cầu thủ ghi bàn hoặc tham gia vào tình huống tấn công đã ở vị trí việt vị hay chưa.
- Bóng đã ra ngoài cuộc: Trước khi bàn thắng được ghi, bóng đã đi hết đường biên ngang hoặc biên dọc chưa.
- Lỗi của đội tấn công: Cầu thủ đội tấn công có phạm lỗi (kéo áo, đẩy người, chơi bóng bằng tay) trong quá trình xây dựng tình huống dẫn đến bàn thắng không.
Các quyết định về phạt đền (Penalty)
VAR sẽ can thiệp khi có sai lầm rõ ràng liên quan đến các quyết định thổi hoặc không thổi phạt đền.
- Không thổi phạt đền: Một pha phạm lỗi rõ ràng trong vòng cấm nhưng trọng tài bỏ qua.
- Thổi phạt đền sai: Trọng tài cho hưởng 11m trong khi pha phạm lỗi diễn ra ngoài vòng cấm, hoặc cầu thủ tấn công đã ăn vạ.
Tình huống dẫn đến thẻ đỏ trực tiếp
Lưu ý, đây là thẻ đỏ trực tiếp, không bao gồm thẻ vàng thứ hai.
- Bỏ sót thẻ đỏ: Một pha vào bóng bạo lực, triệt hạ đối phương rõ ràng nhưng trọng tài chỉ rút thẻ vàng hoặc thậm chí không thổi phạt.
- Rút thẻ đỏ sai: Trọng tài rút thẻ đỏ trực tiếp với một pha tranh chấp không đáng có.
Nhầm lẫn cầu thủ khi rút thẻ
Đây là trường hợp hiếm gặp nhưng vẫn xảy ra. Ví dụ, cầu thủ số 6 phạm lỗi nhưng trọng tài lại rút thẻ phạt cầu thủ số 8. VAR sẽ thông báo cho trọng tài chính để sửa lại cho đúng người, đúng tội.
Quy trình một phiên check VAR hoạt động
Nhiều người nghĩ rằng trọng tài cứ có biến là chạy ra màn hình, nhưng thực tế quy trình phức tạp hơn và có nhiều bước diễn ra âm thầm.
Bước 1: “Kiểm tra thầm lặng” (Silent Check)
Với mọi bàn thắng, mọi tình huống phạt đền hoặc thẻ đỏ tiềm tàng, tổ VAR sẽ tự động kiểm tra lại qua nhiều góc máy. Nếu không có vấn đề gì, họ sẽ thông báo cho trọng tài chính qua tai nghe: “Check complete” (Kiểm tra hoàn tất), và trận đấu tiếp tục. Đây là lý do đôi khi chúng ta thấy trận đấu dừng lại vài giây sau một bàn thắng rồi mới cho giao bóng.
Bước 2: VAR tư vấn cho trọng tài chính
Nếu trong quá trình “Silent Check”, tổ VAR phát hiện một “lỗi rõ ràng và hiển nhiên” trong 4 trường hợp được can thiệp, họ sẽ liên lạc với trọng tài chính qua tai nghe: “Tôi khuyến nghị ông nên xem lại tình huống này”.
Bước 3: Quyết định của trọng tài chính
Sau khi nhận được tư vấn, trọng tài chính có 2 lựa chọn:
- Tin tưởng VAR: Nếu tình huống là khách quan (ví dụ việt vị), trọng tài có thể thay đổi quyết định ngay lập tức mà không cần xem lại.
- On-Field Review (OFR): Đối với các tình huống cần nhận định chủ quan (lỗi, bóng chạm tay), trọng tài sẽ ra khu vực màn hình bên ngoài sân để trực tiếp xem lại pha quay chậm và đưa ra quyết định cuối cùng.
Những “vùng xám” mà VAR không thể chạm tới
VAR rất mạnh, nhưng không phải toàn năng. Có những tình huống mà công nghệ này phải “bó tay” theo luật.
Thẻ vàng thứ hai
Đây là điều gây tranh cãi nhiều nhất. Một cầu thủ đã nhận 1 thẻ vàng, sau đó có pha phạm lỗi thứ hai đáng bị thẻ vàng nữa nhưng trọng tài bỏ qua. Trong trường hợp này, VAR không được phép can thiệp để yêu cầu trọng tài rút thẻ vàng thứ hai. Luật chỉ cho phép can thiệp với thẻ đỏ trực tiếp.
Các quả phạt thông thường, ném biên, phạt góc
Những lỗi này được cho là không ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến kết quả trận đấu, do đó VAR sẽ không can thiệp dù quyết định của trọng tài có sai.
Các pha bóng 50/50
Cá nhân tôi thấy đây là điểm yếu chí tử của VAR. Nhiều pha tranh chấp tay đôi, bóng chạm tay không rõ ràng, dù xem lại 10 lần vẫn có 2 luồng ý kiến. Trong những trường hợp này, VAR thường sẽ tôn trọng quyết định ban đầu của trọng tài chính trên sân, bởi nó không phải là một “lỗi rõ ràng và hiển nhiên”.
Góc nhìn cá nhân: VAR có thật sự cần thiết?
VAR chắc chắn đã mang lại sự công bằng hơn cho bóng đá, không ai có thể phủ nhận điều đó. Những bàn thắng việt vị hay những quả penalty “tưởng tượng” đã giảm đi đáng kể. Nó đòi hỏi các cầu thủ phải chơi bóng trung thực hơn vì mọi hành vi đều có thể bị “soi” lại.
Sự đánh đổi về mặt cảm xúc
Tuy nhiên, cái giá phải trả là cảm xúc. Cảm giác vỡ òa khi đội nhà ghi bàn giờ đây luôn phải đi kèm sự chờ đợi “check VAR” đầy lo âu. Trận đấu đôi khi bị xé vụn bởi những phút tạm dừng để trọng tài xem lại màn hình.
VAR là công cụ, con người quyết định tất cả
Theo kinh nghiệm của tôi, VAR không phải là vấn đề, mà là cách con người vận hành nó. Sự thiếu nhất quán trong các quyết định giữa các trận đấu, các giải đấu khác nhau mới là thứ gây ra tranh cãi. Cùng một pha bóng chạm tay, tại Ngoại hạng Anh có thể là penalty, nhưng tại La Liga thì không.
Tương lai của VAR
Công nghệ sẽ tiếp tục được cải tiến, ví dụ như công nghệ bắt việt vị bán tự động đã được áp dụng tại World Cup. Hy vọng trong tương lai, quy trình sẽ nhanh hơn, quyết định sẽ nhất quán hơn để trả lại sự trôi chảy cho trận đấu mà vẫn đảm bảo được công lý.
Kết luận
Tóm lại, để trả lời câu hỏi khi nào trọng tài được check VAR, chúng ta cần nhớ hai điều cốt lõi: thứ nhất, phải là một “lỗi rõ ràng và hiển nhiên”, và thứ hai, nó phải thuộc một trong bốn trường hợp là bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp hoặc nhầm lẫn cầu thủ. Hiểu rõ luật chơi của VAR sẽ giúp chúng ta bớt đi sự bức xúc khi xem bóng đá và có một cái nhìn thấu đáo hơn về các quyết định của trọng tài chính. Dù yêu hay ghét, VAR đã là một phần không thể thiếu của bóng đá hiện đại, và chúng ta phải học cách sống chung với nó.